Bloed- of plasmadonor?
Inleiding
Veel atleten zijn bloeddonor en dat is natuurlijk een goede zaak. Veel (intensief) trainende langeafstandslopers zien daar echter van af omdat zij bang zijn dat ze daardoor (eerder) bloedarmoede zullen krijgen. In onderstaande tekst zal uitgelegd worden waarom bloedarmoede eerder bij langeafstandlopers ontstaat, wat daar de gevolgen van zijn en op welke wijze langeafstandslopers toch donor kunnen worden.
Bloedarmoede bij lopers
Als een (duur-)sporter bloedarmoede ontwikkelt kan dat leiden tot allerlei vervelende klachten. Denk hierbij aan chronische vermoeidheid, 'pap in de benen', een verminderd herstelvermogen na een zware training en een verhoogde kans op infecties. Het zal een ieder duidelijk zijn dat uiteindelijk ook de sportprestatie negatief beïnvloed zal worden door een bloedarmoede. Er wordt gesproken van bloedarmoede als de concentratie hemoglobine (Hb) in de rode bloedcellen (erytrocyten) te laag is. Dat is het geval als het Hb bij mannen onder de 8.7mmol/l en bij vrouwen onder de 7.5mmol/l ligt. Bij duursporters wordt een bloedarmoede vaak veroorzaakt door een ijzertekort (ijzergebreksanemie). Hierbij kunnen verschillende factoren meespelen:
- De voeding bevat te weinig ijzer
in de Nederlandse voeding zit maar net voldoende ijzer. Als een sporter teveel tussendoortjes (sportdrank!) gebruikt, of als de voeding weinig volkorenproducten, vlees, vis, lever, groene groenten, vruchten en noten bevat, dreigt al snel een ijzertekort. Vrouwen zijn vaak kleiner, waardoor ze in het algemeen minder eten en minder ijzer met de voeding binnen zullen krijgen. - Het ijzer wordt gebrekkig opgenomen in het maagdarmkanaal
IJzer wordt slechts gedeeltelijk door het lichaam in het maagdarmkanaal opgenomen, waarbij met name de ijzeropname uit plantaardige producten slecht is. De opname van ijzer kan verbeterd worden het ijzer of de ijzerrijke producten gelijktijdig met vitamine C of vitamine C-rijke producten in te nemen, maar zal geremd worden bij gelijktijdige inname van koffie, thee en melk(producten). - IJzerverlies
De rode bloedcellen blijken bij lopers sneller kapot te gaan, wat waarschijnlijk veroorzaakt wordt door mechanische beschadiging van deze rode bloedcellen bij de hiellanding of het vaker rondgepompt worden door het hart. Het ijzerrijke hemoglobine dat in de rode bloedcellen zit komt dan vrij in de bloedbaan en zal vervolgens met de urine uitgescheiden worden. Daarnaast kunnen duursporters ook bloed verliezen door een beschadiging van het blaas- of darmslijmvlies. Vrouwelijke atleten verliezen als regel ook nog bloed met de menstruatie (hoewel de mate van bloedverlies als regel minder wordt door intensieve sportbeoefening).
Het Hb-gehalte van een duursporter kan ook (te) laag zijn door een relatieve verdunning van het bloed. Dit is een fysiologische aanpassing van het lichaam aan de duurinspanning, want ?verdunt? bloed is minder stroperig en kan gemakkelijker rondgepompt worden door het hart. Als er sprake is van verdunning, zonder dat er sprake is van een ijzer- of vitaminetekort, heeft de (duur-)sporter daar geen klachten van. Een laag Hb-gehalte is niet voldoende om de diagnose ijzergebreksanemie te stellen. Hiervoor dient dan eerst een bepaling gedaan te worden om een indruk te krijgen op de ijzervoorraad. Dan kan met behulp van de ferritinebepaling in het bloed. Bij sporters wijst een ferritinewaarde boven de 35 Ug/L op een adequate ijzervoorraad in het lichaam. Een aanzienlijk deel van de duursporters heeft ijzertabletten nodig om deze ijzervoorraad op peil te houden.
Bloeddonor
Als iemand bloeddonor is, wordt als regel een ? liter bloed per keer afgenomen. Daarbij is het van belang om te weten dat een volwassen persoon van gemiddeld postuur ongeveer 5 liter bloed heeft. Ook bij sporters waarbij de ijzervoorraad op peil is, duurt het altijd één of meerdere weken voordat dit gedoneerde bloed weer is aangemaakt. Voordat het zover is gaat dat gepaard met een verminderd herstel- en prestatievermogen. De training zal hier dus tijdelijk op aangepast moeten worden, waarbij de sporter dus extra zal moeten letten op hoe hij / zij zich voelt tijdens en (daags) na de training. Het is daarom niet handig om bloed te doneren vlak voor een belangrijke wedstrijd of in een zware trainingsperiode. Hoelang de herstelperiode na een bloeddonatie is, is per persoon verschillend en hangt bijvoorbeeld af van de ijzervoorraad die iemand heeft. Gezien het feit dat prestatief trainende duursporters sowieso al vaker een ijzergebreksanemie ontwikkelen, kan het voor velen van hen dus echt een probleem worden als zij naast hun intensieve training ook nog eens twee keer per jaar een ? liter bloed geven. Het is begrijpelijk dat veel (prestatief) ingestelde langeafstandslopers van bloeddonatie afzien.
Plasmadonor
Gelukkig is er ook een andere vorm van donorschap, waarbij er geen verhoogde kans is op het ontstaan van bloedarmoede. En dat is de donatie van plasma, waar ook een grote behoefte aan is. Bij deze vorm van donatie wordt door middel van plasmaferese alleen het plasma (het ?vochtgedeelte van het bloed?) afgenomen, waarna de bloedcellen weer teruggebracht worden in de bloedbaan van de donor. Het aldus verkregen plasma kan in zijn geheel aan patiënten worden toegediend of er kunnen eiwitten uit worden gehaald die voor patiënten van belang kunnen zijn:
- Stollingseiwitten
Stollingseiwitten zorgen voor de stolling van het bloed. Mensen met bloederziekte (hemofilie) missen één van deze stollingseiwitten. Hierdoor kan hun bloed niet goed stollen. Dit kan ernstige gevolgen hebben bij spontane inwendige bloedingen, operaties en ongelukken. Met de stollingseiwitten uit het donorplasma kunnen mensen met bloederziekte geholpen worden en een vrijwel normaal leven leiden. - Afweerstoffen
Afweerstoffen worden gevormd na besmetting met een ziekteverwekker of na een vaccinatie en zijn van belang voor de afweer. Om patiënten te kunnen beschermen bestaat er behoefte aan afweerstoffen tegen geelzucht (hepatitis A, hepatitis B), tetanus en andere ziekteverwekkers.
